Mənim ən çox işlətdiyim cümlə bu idi:
“Yaxşıyam.”
Kim soruşsa, eyni cavabı verirdim. Anam soruşurdu, yaxşıyam. Rəfiqəm soruşurdu, yaxşıyam. İşdə kimsə üzümə baxıb “nəsə yorğun görünürsən” deyirdi, mən də gülümsəyib cavab verirdim:
“Yox, yaxşıyam.”
Halbuki yaxşı deyildim.
Sadəcə bunu izah etməyə gücüm yox idi.
Çünki “yaxşı deyiləm” deyəndə ardınca suallar gəlir. Nə olub? Kim incitdi? Niyə belə oldun? Nədən bezmisən? Sənə nə çatmır? İnsan da bəzən öz içindəki qaranlığı cümləyə çevirə bilmir. Elə bil içində bir otaq var, illərdir yığışdırılmayıb. Qapısını açmaq istəyirsən, amma bilirsən ki, açsan hər şey üstünə töküləcək.
Mən də açmırdım.
Uşaq vaxtımdan belə idim. Evdə sakit uşaq sayılırdım. Dərslərimi oxuyurdum, anamın sözündən çıxmırdım, qonaq gələndə çay gətirirdim, böyüklər danışanda susurdum. Hamı məni tərifləyirdi:
“Aysu çox ağıllı qızdır.”
“Heç kimi incitmir.”
“Sözə baxandır.”
“Başını aşağı salıb öz işini görür.”
O vaxt bu sözlər xoşuma gəlirdi. Elə bilirdim, sevilməyin yolu budur. Sakit olmaq, problem yaratmamaq, hamını razı salmaq.
Sonra böyüdükcə bunun ağırlığını hiss etməyə başladım. Mən artıq nə istədiyimi yox, başqalarının məndən nə gözlədiyini düşünürdüm. Hansı paltarı geyinəndə anamın xoşuna gələcək? Hansı sözü deməsəm, atam əsəbiləşməz? Hansı qərarı versəm, qohumlar danışmaz? Kiməsə “yox” desəm, məndən inciyərlər?
Beləcə öz içimdə balaca-balaca yox olmağa başladım.
Universitetdə oxuyanda da eyni idim. Rəfiqələrim məni çox rahat adam bilirdi. Haraya desələr gedirdim, nə plan qursalar razılaşırdım. Kimsə dərs qeydlərimi istəyirdi, verirdim. Kimsə mənim yerimə təqdimat hazırlamağımı xahiş edirdi, edirdim. Kiminsə problemi olurdu, saatlarla dinləyirdim.
Amma mənim problemim olanda heç kim bilmirdi.
Çünki mən danışmırdım.
Daha doğrusu, danışmağa başlayanda içimdən bir səs deyirdi:
“Boş şeydir, şişirtmə.”
“Hamının dərdi var.”
“İnsanları yorma.”
“Güclü ol.”
Bu səs mənim öz səsim deyildi əslində. İllərlə eşitdiyim cümlələrdən yığılmışdı. “Qız uşağı dözümlü olar.” “Hər şeyi ürəyinə salma.” “Bu da keçər.” “Sən ağıllı qızsan, özünü ələ al.”
Mən də özümü ələ ala-ala bir gün özümü itirdim.
İlk dəfə panika kimi bir şey yaşayanda iyirmi yeddi yaşım vardı. İşdən evə qayıdırdım. Avtobus çox dolu idi. Hava isti idi. Kimsə telefonla ucadan danışırdı, uşaq ağlayırdı, sürücü qəfil əyləc basırdı. Birdən mənə elə gəldi ki, nəfəs ala bilmirəm. Sinəm sıxıldı, ürəyim sürətlə döyünməyə başladı. Əllərim soyudu. Düşündüm ki, mən indi burada öləcəyəm.
Avtobusdan tələsik düşdüm. Yolun kənarında dayanıb nəfəs almağa çalışdım. İnsanlar yanımdan keçirdi, heç kim mənə baxmırdı. Mən isə elə bilirdim, dünya üstümə gəlir.
Evə çatanda anam soruşdu:
“Nə olub, rəngin qaçıb?”
Mən yenə dedim:
“Heç nə, yaxşıyam.”
O gecə yata bilmədim. Tavana baxa-baxa düşündüm ki, mənə nə olur? Axı hər şey normaldır. İşim var, ailəm var, ciddi problemim yoxdur. Mən niyə birdən belə oluram?
Bir neçə gün sonra eyni hal yenə təkrarlandı. Bu dəfə işdə. Müdir sadə bir tapşırıq verdi. Mən kompüterin qabağında oturmuşdum, amma ekrandakı yazıları oxuya bilmirdim. Sinəm yenə sıxıldı. Tualetə gedib qapını bağladım. Lavabonun kənarından yapışıb özümə baxdım.
Güzgüdəki qadın mənə çox yad gəldi.
Gözləri yorğun, üzündə məcburi sakitlik, dodaqlarında həmişə hazır olan yalançı gülümsəmə.
Öz-özümə pıçıldadım:
“Aysu, sən nə vaxta qədər yaxşı olacaqsan?”
Bu sualın cavabı yox idi.
Həmin gün işdən sonra rəfiqəm Nərminlə görüşdüm. O məni çoxdan tanıyırdı. Hər şeyi zarafata salan, amma insanın gözünə baxanda dərdini görən adamlardandır. Kafedə oturduq. O danışırdı, mən başımı tərpədirdim. Birdən susdu.
“Aysu, sən məni dinləmirsən.”
Diksindim.
“Yox, dinləyirəm.”
“Yalan danışma. Sən burada deyilsən.”
Bu cümlə məni tutdu. Doğrudan da mən orada deyildim. Bədənim orada idi, amma fikrim, ruhum, içim haradasa çox uzaqda idi.
Nərmin əlimdən tutdu.
“Nə olub?”
Avtomatik cavab vermək istədim. “Heç nə, yaxşıyam.” Dilimin ucuna gəldi. Amma həmin an nəsə dəyişdi. Bəlkə yorulmuşdum. Bəlkə içimdəki otağın qapısı artıq öz-özünə açılırdı.
Dedim:
“Yaxşı deyiləm.”
Bu iki söz ağzımdan çıxan kimi ağlamağa başladım. Səsimi saxlaya bilmədim. Kafenin ortasında, insanların içində ağladım. Utandım, amma dayana bilmədim. Nərmin heç nə demədi. Sadəcə yanımda oturdu. Bəzən insana məsləhət lazım olmur. Bəzən sadəcə biri yanında otursun, sən dağılarkən qaçmasın istəyirsən.
Həmin gün ilk dəfə hər şeyi danışdım. İçimdəki yorğunluğu, hamını razı salmaqdan bezdiyimi, özümü dəyərsiz hiss etdiyimi, səbəbsiz ağlamaqlarımı, gecələr yata bilmədiyimi, avtobusda boğulmağımı, işdə tualetdə gizlənməyimi.
Nərmin sakitcə dinlədi. Sonra dedi:
“Aysu, sən çoxdan kömək almalısan.”
Bu cümləni eşidəndə əvvəl qorxdum.
Kömək almaq?
Psixoloqa getmək?
Bizim cəmiyyətdə hələ də çox adam bunu ayıb kimi görür. Elə bil insanın ruhu ağrıya bilməz. Dişin ağrıyanda həkimə gedirsən, mədən ağrıyanda həkimə gedirsən, amma içində nəfəs ala bilməyəndə deyirlər “özünü ələ al”.
Mən də əvvəl özümü günahlandırdım. Dedim, bəlkə zəifəm. Bəlkə şükürsüzəm. Bəlkə hamı dözür, mən bacarmıram.
Amma sonra düşündüm: mən illərlə dözmüşəm. Bəlkə də problem zəif olmağımda yox, çox uzun müddət güclü görünməyə çalışmağımdadır.
Bir həftə sonra psixoloqa yazıldım. Qapının qarşısında oturanda əllərim titrəyirdi. İçəri girəndə qadın gülümsədi, çox sadə səslə dedi:
“Xoş gəlmisiniz, Aysu xanım. Necəsiniz?”
Mən yenə avtomatik cavab vermək istədim.
“Yaxşıyam.”
Amma dayandım.
Gözlərim doldu.
“Bilmirəm,” dedim. “Deyəsən, yaxşı deyiləm.”
O başını tərpədib dedi:
“Burada yaxşı olmamağa icazə var.”
Bu cümlə mənə elə təsir etdi ki, içim boşaldı. Çünki mənim həyatımda ilk dəfə kimsə mənə yaxşı olmamağa icazə verirdi. Ağlamağa, yorulmağa, inciməyə, “bacarmıram” deməyə icazə.
Seanslar asan olmadı. Mən özümü tanıdığımı düşünürdüm, amma əslində özüm haqqında çox az şey bilirmişəm. Nə istədiyimi soruşanda susurdum. “Sizə nə xoş gəlir?” deyəndə cavab tapa bilmirdim. “Nəyə əsəbiləşirsiniz?” deyəndə fikirləşirdim ki, mən əsəbiləşmirəm. Halbuki əsəbiləşirdim, sadəcə bunu içimə basdırırdım.
Bir seansda psixoloq mənə dedi:
“Aysu, siz insanları məyus etməmək üçün özünüzü məyus edirsiniz.”
Bu cümlə məni uzun müddət düşündürdü.
Doğrudan da belə idi. Kiməsə yox deməmək üçün özümə yox deyirdim. Kiminsə xətrinə dəyməmək üçün öz xətrimə dəyirdim. Başqaları məni yaxşı insan saysın deyə, öz içimdə pis hiss etməyi qəbul etmişdim.
Yavaş-yavaş sərhəd qoymağı öyrəndim. Əvvəl çox çətin idi. Bir rəfiqəm gecə saat on birdə zəng edib uzun-uzadı dərd danışmaq istəyəndə dedim:
“Bu gün danışa bilməyəcəyəm, çox yorğunam.”
Bunu deyəndən sonra elə bildim dünya dağılacaq. O məndən küsəcək, pis insan olacağam, məni eqoist sayacaq. Amma heç nə olmadı. Sadəcə dedi:
“Yaxşı, sabah danışarıq.”
Mən telefonu bağlayıb uzun müddət oturdum. Deməli, yox demək faciə deyilmiş.
Sonra işdə də dəyişməyə başladım. Əvvəl hamının işini boynuma götürürdüm. Kim nə desə, “olar” deyirdim. Bir gün həmkarım yenə öz hesabatını mənə ötürmək istədi. Dedim:
“Bağışla, bu dəfə edə bilməyəcəyəm. Öz işlərim var.”
O təəccübləndi. Mən də təəccübləndim. Çünki səsim titrəmədi.
Evdə isə ən çətini anamla danışmaq oldu. Anam məni çox sevir, bunu bilirəm. Amma onun sevgisinin içində həmişə narahatlıq, qorxu və nəzarət də olub. Mən ona çox şeyi demirdim ki, narahat olmasın. Bir gün oturub dedim:
“Ana, mən bir müddətdir psixoloqa gedirəm.”
Anamın rəngi dəyişdi.
“Nə olub sənə? Niyə? Biz pis baxmışıq sənə?”
Bu reaksiyanı gözləyirdim. Əvvəlki Aysu dərhal onu sakitləşdirərdi, özünü günahkar hiss edərdi. Amma bu dəfə dərindən nəfəs aldım.
“Yox, ana. Sizinlə bağlı deyil. Sadəcə mən çox yorulmuşdum. Özümü daha yaxşı başa düşmək istəyirəm.”
Anam əvvəl anlamadı. Bir az incidildi də. Amma sonra yavaş-yavaş qəbul etdi. Bir neçə həftə sonra mənə çay süzəndə sakitcə soruşdu:
“O danışdığın xanım sənə yaxşı gəlir?”
Gülümsədim.
“Hə, ana. Yaxşı gəlir.”
O başını tərpətdi.
“Əsas odur sən yaxşı ol.”
Bu dəfə “yaxşı ol” cümləsi mənə təzyiq kimi yox, dua kimi gəldi.
Dəyişmək birdən olmadı. Hələ də bəzən köhnə vərdişim qayıdır. Kimsə nəsə soruşanda “yaxşıyam” demək istəyirəm. Hələ də bəzən hamını razı salmağa çalışıram. Hələ də bəzən içimdə o köhnə səs danışır:
“Çox danışma.”
“Problem yaratma.”
“İnsanları yorma.”
Amma indi başqa bir səs də var. Daha zəif deyil, getdikcə güclənir:
“Sənin də haqqın var.”
“Sən də yorula bilərsən.”
“Sən də yox deyə bilərsən.”
“Sən də qayğıya layiqsən.”
Mən psixologiyanı kitab sözü kimi başa düşmürdüm əvvəl. Elə bilirdim, bu sadəcə terminlərdir: travma, sərhəd, özünüdərk, panika, tükənmə. Amma sonra anladım ki, bunların hər birinin arxasında real həyat var. Mətbəxdə səssiz ağlayan qadın var. Avtobusda nəfəsi kəsilən qız var. Hamını güldürüb gecə yata bilməyən kişi var. “Mən yaxşıyam” deyib içində dağılan insanlar var.
İndi kimsə məndən “necəsən?” soruşanda hər zaman uzun-uzadı dərd danışmıram. Amma artıq yalan danışmağa da məcbur hiss etmirəm.
Bəzən deyirəm:
“Bir az yorğunam.”
Bəzən deyirəm:
“Bu gün yaxşı deyiləm.”
Bəzən də həqiqətən deyirəm:
“Yaxşıyam.”
Fərq ondadır ki, indi bu cümləni gizlənmək üçün yox, hiss edəndə deyirəm.
Mən öyrəndim ki, insanın iç dünyası da ev kimidir. Əgər illərlə yığışdırmasan, hava almasına imkan verməsən, pəncərələrini açmasan, içində nəfəs almaq çətinləşir. Bəzən köhnə ağrıları, inciklikləri, uşaqlıqdan qalan sözləri bir-bir çıxarıb baxmaq lazımdır. Ağrılı olur, amma lazımdır.
Ən çox da bunu öyrəndim:
Həmişə yaxşı görünmək, yaxşı olmaq demək deyil.
Mən illərlə yaxşı görünmüşdüm.
İndi isə yavaş-yavaş yaxşı olmağı öyrənirəm.