Mən motivasiya sözünü əvvəllər sevmirdim. Açığı, indi də hər yerdə boş-boş işlədiləndə xoşuma gəlmir. Sosial şəbəkədə bir şəkil qoyurlar, altında da yazırlar: “İnan, bacaracaqsan.” Adamın cibində axırıncı beş manat qalanda, evdə kredit kağızları üst-üstə yığılanda, uşağın məktəb pulu gecikəndə bu cür cümlələr adama kömək eləmir.
Mən bunu yaşamış adamam.
Bir vaxtlar özümü çox ağıllı bilirdim. Elə bilirdim, biznes qurmaq üçün sadəcə zəhmət, bir az pul, bir az da cəsarət lazımdır. Dostumla birlikdə kiçik bir mağaza açdıq. Telefon aksesuarları, qulaqlıqlar, kabellər, adaptorlar satırdıq. Yer pis deyildi, malı da tanış vasitəsilə gətirmişdik. İlk günlər hər şey gözəl görünürdü.
Mağazanın açılış günü anam gəldi. Qapının ağzında dayanıb gözləri doldu.
“Allah ruzini bol eləsin, bala,” dedi.
Atam çox danışmadı. Sadəcə içəri baxdı, rəfləri süzdü, sonra mənim çiynimə əlini qoydu:
“Düz işləsən, çörəyin olar.”
Mən o gün özümü böyük adam kimi hiss edirdim. Elə bil artıq həyatım düzəlmişdi. Öz işim var idi, öz açarım, öz vitrinim, öz kassam. Hər səhər mağazanın dəmir qapısını qaldıranda içimdə qəribə bir fəxr olurdu.
Amma biznes açmaq başqa şeydir, onu yaşatmaq başqa.
İlk səhvimiz hesabı düzgün bilməmək oldu. Gələn pulun hamısını qazanc sandıq. Malın pulu, kirayə, vergi, işıq, yol xərci, qırılan məhsul, satılmayan mal, hamısı yavaş-yavaş ortaya çıxdı. Müştəri gəlirdi, qiymət soruşurdu, “bahadır” deyib gedirdi. Bəzən gün ərzində cəmi iki kabel satırdıq. Axşam kassaya baxanda adamın ürəyi düşürdü.
Dostum bir müddət sonra həvəsdən düşdü. Dedi:
“Elşad, bu iş getmir.”
Mən isə inad edirdim.
“Bir az dözək, düzələcək.”
Amma düzəlmirdi.
Üçüncü ay artıq borc götürməyə başladım. Əvvəl qohumdan, sonra dostdan, sonra bankdan. Hər dəfə özümə deyirdim ki, bu sonuncudur. Bu pulu dövriyyəyə salacağam, mal gətirəcəyəm, satış artacaq, hamısını bağlayacağam.
Satış artmadı.
Borclar artdı.
Ən ağır gün isə mağazanı bağladığım gün oldu. Səhər qapını açanda içimdə artıq heç bir ümid yox idi. Rəflərə baxdım. Bir vaxtlar fəxrlə düzdüyüm mallar indi mənə borc kimi görünürdü. Hər qulaqlıq, hər adapter, hər telefon qabı sanki üstümə baxıb deyirdi: “Bacarmadın.”
Günorta ev sahibi gəldi. Kirayə iki ay gecikmişdi. Mənə pis söz demədi. Bəlkə də bu daha ağır idi. Sadəcə dedi:
“Elşad, mən də başa düşürəm, amma mənim də öhdəliyim var.”
Başımı aşağı saldım.
“Bilirəm.”
Axşam dəmir qapını endirdim. Açarı əlimdə saxladım. Bir neçə saniyə mağazanın qarşısında dayandım. Küçədən adamlar keçirdi, kiminsə işi-gücü vardı, kimisi gülürdü, kimisi telefonla danışırdı. Mən isə elə hiss edirdim ki, dünya mənim üçün dayanıb.
O gün mən uduzdum.
Evə gedəndə avtobusda arxa oturacaqda oturdum. Telefonuma baxmağa qorxurdum. Çünki borc istədiyim adamlardan mesajlar gəlmişdi. Bankdan zənglər vardı. Həyat yoldaşım Aysel yazmışdı:
“Gecikirsən? Yemək hazırdır.”
Mən cavab yaza bilmədim.
Evə çatanda qızım qapıya qaçdı. Dörd yaşı vardı. Əlində oyuncaq ayı tutmuşdu.
“Ata, mənə şokolad aldın?”
Bu sual məni dağıtdı. Çünki cibimdə ona şokolad almağa belə pulum qalmamışdı. Gülümsəməyə çalışdım.
“Sabah alaram, qızım.”
Uşaqlar sabah sözünün arxasındakı acizliyi bilmirlər. Ona görə də inanırlar.
Aysel süfrəni açmışdı. Üzümə baxan kimi nəsə olduğunu anladı. Heç nə soruşmadı. Mən də susdum. Yemək boğazımdan keçmirdi. Qızım öz oyuncağı ilə danışırdı, Aysel isə sakitcə mənə baxırdı.
Gecə qızımız yatandan sonra hər şeyi dedim.
Mağazanın bağlandığını, borcları, bank zənglərini, dostumun işdən çıxdığını, kirayəni, qalan malları… Danışdıqca özümə daha çox nifrət edirdim. Elə bil hər cümlə ilə bir az da kiçilirdim.
Axırda dedim:
“Mən bacarmadım.”
Aysel uzun müddət susdu. Mən onun ağlayacağını, əsəbiləşəcəyini, məni günahlandıracağını gözləyirdim. Haqqı da var idi. Çünki mən ailəni riskə atmışdım. Amma o sakitcə dedi:
“Elşad, sən ölməmisən ki.”
Bu cümlə mənə qəribə gəldi. Hətta əvvəl əsəbiləşdim.
“Nə deməkdir ölməmisən? Hər şey batıb.”
O dedi:
“Hər şey batmayıb. Sağsan. Əlin-ayağın var. Uşağın var. Mən varam. Borc da bağlanar. Amma sən özünü bitirsən, onda bizi də bitirəcəksən.”
O gecə çox danışmadıq. Amma həmin cümlə beynimdə qaldı:
“Sən ölməmisən ki.”
Səhər tezdən oyandım. Yata bilməmişdim. Telefonu götürdüm. Borc siyahısı yazdım. Kiminə nə qədər borcum var, bank nə qədərdir, mağazadan qalan mallar nə qədər edir. İlk dəfə hər şeyə gözümü qaçırmadan baxdım. Mənə ən çox lazım olan motivasiya gözəl söz yox, reallığı görmək idi.
Rəqəmlər çox ağır idi.
Amma artıq kağızda idi. Başımın içində fırlanmırdı. Bu da bir az nəfəs verdi.
Sonra qərar verdim ki, nə iş olsa işləyəcəyəm. “Mən biznes sahibi olmuşam, filan işi görmərəm” deməyə haqqım yox idi. Bir tanışın anbarında müvəqqəti iş tapdım. Malları yığırdım, qutuları daşıyırdım, siyahı tuturdum. Əvvəl çox utanırdım. Kimsə görər deyə qorxurdum. Dünən mağaza sahibi olan adam bu gün anbarda qutu daşıyırdı.
Bir gün həqiqətən köhnə müştərilərdən biri məni gördü.
“Elşad, sən burada işləyirsən?”
Üzüm yandı. Bir an nə deyəcəyimi bilmədim. Sonra dedim:
“Hə, işləyirəm.”
O “Allah kömək olsun” dedi və getdi.
Həmin gün nahar fasiləsində tək oturub çörək yeyirdim. İçimdə qəribə bir sakitlik yarandı. Düşündüm ki, mən niyə utanıram? Oğurluq etmirəm. Kimisə aldatmıram. Borcumu bağlamaq üçün işləyirəm. Ailəmi saxlamaq üçün çalışıram. Utanmalı olan mən deyiləm.
Bu fikir mənim üçün böyük dönüş oldu.
Axşam evə yorğun qayıdırdım. Əllərim ağrıyırdı, belim tutulurdu. Amma içim mağazanı bağladığım gündəki kimi boş deyildi. Çünki nə isə edirdim. Kiçik də olsa irəliləyirdim.
Aysel hər axşam soruşurdu:
“Bu gün necə keçdi?”
Mən əvvəl “normal” deyirdim. Sonra yavaş-yavaş danışmağa başladım. Hətta bəzi günlər gülməli hadisələr də olurdu. Qızım isə yenə şokolad istəyirdi. Bu dəfə ona söz verdiyim kimi ucuz da olsa bir şokolad alırdım. O sevinirdi. Mən isə başa düşürdüm ki, bəzən insanın qürurunu böyük uğurlar yox, balaca sözünü tuta bilməsi qaytarır.
Altı ay anbarda işlədim. Bu müddətdə çox şey öyrəndim. Malın necə sayıldığını, stokun necə idarə edildiyini, hansı məhsulun niyə satılmadığını, təchizatın nə qədər vacib olduğunu. Mən biznesdə batmışdım, amma batma səbəblərimi indi praktik işin içində görürdüm.
Gecələr də oxuyurdum. Telefonumda pulsuz dərslərə baxırdım. Satış, mühasibatlıq, stok idarəetməsi, onlayn satış. Əvvəllər bunlara vaxt ayırmamışdım. Elə bilirdim, həvəs bəs edər. İndi başa düşürdüm ki, həvəs mühərrikdir, amma sistem sükan kimidir. Sükan yoxdursa, mühərrik səni divara çırpar.
Bir il ərzində borcların bir hissəsini bağladım. Hamısını yox. Amma artıq qaçmırdım. Kimə borcum vardısa, zəng edib danışırdım. Deyirdim, bu ay bu qədər verə bilirəm. Bəzisi anlayırdı, bəzisi sərt danışırdı. Amma mən telefonu söndürmürdüm.
İnsanın böyüməyi bəzən elə buradan başlayır: qaçmamaqdan.
Sonra anbar müdiri məni ofisə keçirdi. Dedi:
“Elşad, sən malı yaxşı tutursan, sistemə də baxa bilərsən.”
Maaş bir az artdı. Evdə həmin gün balaca bayram etdik. Aysel plov bişirdi. Qızım rəsm çəkdi. Rəsmdə mən, Aysel və özü vardı. Üstündə də yazmışdı:
“Ata güclüdür.”
Mən o kağıza baxıb susdum. Çünki özümü çox vaxt güclü hiss etmirdim. Amma bəlkə də güc elə qorxa-qorxa davam etməkdir.
İki il sonra borcların çoxunu bağladım. Artıq nəfəs almaq olurdu. O vaxt mənə yenidən kiçik satış işi qurmaq təklif olundu. Bu dəfə tələsmədim. Əvvəl hesabladım. Xərc, risk, gəlir, ehtiyat pul, stok, onlayn kanal, hamısını yazdım. Əvvəlki Elşad olsa, dərhal girərdi. İndiki Elşad isə qorxurdu, amma bu qorxu faydalı idi.
Ayselə dedim:
“Yenə cəhd etmək istəyirəm. Amma bu dəfə balaca başlayacağam.”
O mənə baxdı.
“Bu dəfə qaçmayacaqsan?”
Dedim:
“Yox.”
“Bu dəfə rəqəmlərə baxacaqsan?”
“Hə.”
“Bu dəfə hər şeyi tək daşımağa çalışmayacaqsan?”
Başımı tərpətdim.
O gülümsədi:
“Onda başla.”
Bu dəfə mağaza açmadım. Onlayn satışdan başladım. Kiçik məhsullar, az stok, dəqiq qeydiyyat. Gündüz işimdə çalışırdım, axşam sifarişləri hazırlayırdım. Bəzən gecə saat ikiyə qədər paketləyirdim. Aysel etiketləri yapışdırırdı, qızım da guya kömək edirdi, amma daha çox lentləri qarışdırırdı.
İlk sifariş gələndə hamımız sevindik. Sanki böyük bir şirkət qurmuşduq. Halbuki cəmi bir telefon qabı satılmışdı. Amma o bir satış mənim üçün mağazanın açılışından da qiymətli idi. Çünki bu dəfə xəyal yox, təcrübə ilə başlamışdım.
Yavaş-yavaş iş böyüdü. Mən işdən çıxmadım, tələsmədim. Əvvəl əlavə gəlir kimi saxladım. Sonra bir gün rəqəmlər göstərdi ki, artıq daha ciddi işləmək olar. O gün qərar verdim, amma bu dəfə qorxu ilə yox, planla.
İndi böyük biznesim var deyə bilmərəm. Hələ də çox işləyirəm, hələ də risk var, hələ də səhvlər edirəm. Amma artıq əvvəlki kimi deyiləm. Mən uduzmağın nə olduğunu bilirəm. Borclu qalmağın, utanmağın, gecə yata bilməməyin, uşağa şokolad ala bilməməyin nə olduğunu bilirəm.
Ona görə indi hər qazandığım manatın dəyərini daha yaxşı anlayıram.
Mən motivasiyanı belə başa düşdüm: motivasiya hər səhər güzgünün qabağında “mən bacararam” demək deyil. Motivasiya bəzən heç inanmadığın halda yenə də ayağa qalxmaqdır. Bəzən qürurunu udub anbarda qutu daşımaqdır. Bəzən borclu olduğun adama zəng edib “qaçmıram, ödəyəcəyəm” deməkdir. Bəzən uşağının gözünə baxıb özünü toparlamaqdır.
Bəzən də motivasiya sənin yanında dayanan bir insanın “sən ölməmisən ki” deməsidir.
Mən uduzduğum gün bitmədim.
Əslində, o gün başladım.
Çünki o gün ilk dəfə xəyalla reallığın fərqini gördüm. İlk dəfə özümü ağıllı göstərməyi buraxıb öyrənməyə başladım. İlk dəfə başa düşdüm ki, insanın dəyəri onun uğursuz olmadığı günlərdə yox, uğursuzluqdan sonra necə davrandığında görünür.
İndi kimsə mənə “hər şey batdı” deyəndə ona boş təsəlli vermirəm. Demirəm ki, narahat olma, hər şey əla olacaq. Çünki bəzən həqiqətən əla olmur. Bəzən çox çətin olur. Bəzən uzun çəkir. Bəzən insan səhv edir, itirir, borca düşür, utanır.
Amma yenə də bir yol qalır.
Kiçik bir addım.
Sonra bir addım da.
Sonra bir telefon zəngi.
Sonra bir siyahı.
Sonra bir iş.
Sonra bir gecəlik səbir.
Sonra bir səhər yenidən başlamaq.
Mənim hekayəm böyük uğur hekayəsi deyil. Mən milyonçu olmadım, birdən-birə həyatım dəyişmədi. Mən sadəcə yıxıldığım yerdən qalxdım. Borclarımı bir-bir bağladım. Ailəmin üzünə utanmadan baxmağı yenidən öyrəndim. Özümə hörmətimi yavaş-yavaş geri aldım.
Bəlkə də motivasiya dediyimiz şey elə budur.
Həyat səni yerə sərir.
Sən bir müddət orada qalırsan.
Ağlayırsan, utanırsan, özünü günahlandırırsan.
Sonra bir gün qalxırsan.
Çünki evdə səni gözləyən bir uşaq var.
Çünki yanında sənə inanan biri var.
Çünki sən hələ ölməmisən.
Və sağ olan adamın yenidən başlamaq haqqı həmişə var.