Mən məktəbdə həmişə sonuncu partada otururdum. Bunu özüm seçmişdim. Çünki arxada oturanda heç kim məni çox görmürdü. Müəllim sual verəndə başımı aşağı salırdım, sinif yoldaşlarım zarafat edəndə sakitcə gülümsəyirdim, tənəffüsdə hamı qruplaşanda mən pəncərənin yanında dayanıb həyətə baxırdım.
Mən pis oxumurdum. Əksinə, dərslərimi yaxşı bilirdim. Sadəcə danışmağa utanırdım. Özümü həmişə başqalarından bir az əskik hiss edirdim.
Bizim ailənin vəziyyəti yaxşı deyildi. Atam sürücü işləyirdi, anam evdə tikiş tikirdi. İki bacı idik. Evdə hər şey ölçülü idi. Çörək də, pul da, sevinc də. Anam həmişə deyirdi:
“Qızım, oxu. Bizim sənə verə biləcəyimiz ən böyük şey budur.”
Mən də oxuyurdum. Amma məktəbdə kasıblıq elə bil üstümdə görünürdü. Köhnə çantam, hər il qısalan məktəb formam, rəngi solmuş ayaqqabım… Mən bunları gizlətməyə çalışırdım, amma uşaqlar tez görürdü.
Bir dəfə sinifdə qızlardan biri mənim ayaqqabıma baxıb dedi:
“Aytən, bu ayaqqabını neçə ildir geyinirsən?”
Hamı güldü.
Mən də güldüm. Guya mənə təsir etmədi. Amma dərsdən sonra tualetə girib sakitcə ağladım. Həmin gün evə gələndə anam ayaqqabımı silib qapının yanında qoymuşdu. Mən ona baxanda yenə ağlamaq istədım. Çünki anam o ayaqqabını mənim üçün təmizləyirdi, mən isə ona görə utanırdım.
O gecə anam soruşdu:
“Nəsə olub?”
Dedim:
“Yox, ana.”
Çünki ona necə deyəydim ki, sənin güclə aldığın ayaqqabıma görə mənə güldülər?
Məktəbdə ən çox ədəbiyyat dərsini sevirdim. Ədəbiyyat müəllimimiz Sevda müəllimə idi. Sakit, amma çox diqqətli qadın idi. Sinfə girəndə hamı bir az özünü yığışdırırdı. Çünki o, qışqırmadan da insanı utandıra bilirdi. Amma mənə qarşı həmişə fərqli idi. Sanki mənim susqunluğumun arxasında nəsə olduğunu hiss edirdi.
Bir gün inşa yazmışdıq. Mövzu “Mənim gələcəyim” idi. Hamı həkim olmaqdan, müəllim olmaqdan, biznes qurmaqdan yazmışdı. Mən isə yazmışdım ki, gələcəkdə elə bir insan olmaq istəyirəm ki, anam bir daha bazarda qiymət soruşanda utanmasın. Atam maşının sükanı arxasında yorğun-yorgun evə qayıtmasın. Bacım mənim kimi köhnə çantaya görə başını aşağı salmasın.
İnşanı yazanda ağlamışdım, amma vərəqdə göz yaşımın izi qalmasın deyə dəftəri qurutmuşdum.
Bir neçə gün sonra Sevda müəllimə dəftərləri qaytardı. Mənim dəftərimi ən axırda verdi. Üzümə baxıb dedi:
“Aytən, dərsdən sonra qal.”
Ürəyim düşdü. Elə bildim nəsə səhv yazmışam. Dərs bitdi, uşaqlar çıxdı. Mən sinifdə qaldım. Sevda müəllimə partaların arasında gəlib mənim yanımda oturdu.
Dedi:
“Sənin yazını oxudum.”
Susdum.
“Qızım, sən çox gözəl yazırsan. Bunu bilirsən?”
Nə deyəcəyimi bilmədim. İlk dəfə idi kimsə mənə belə deyirdi. Mən həmişə yaxşı oxuyan, sakit, yazıq qız kimi görünürdüm. Amma heç kim mənim içimdəki sözləri görməmişdi.
Sevda müəllimə davam etdi:
“Özünü gizlətmə. Kasıb olmaq ayıb deyil. Ayıb olan insanın öz bacarığını torpağa basdırmasıdır.”
Bu cümlə həyatımda dönüş nöqtəsi oldu.
O gündən sonra yavaş-yavaş dəyişməyə başladım. Əvvəl dərsdə bir sual cavabladım. Səsim titrədi, üzüm qızardı, amma danışdım. Sonra məktəbin tədbirində yazdığım kiçik bir mətni oxudum. Əllərim əsirdi, amma Sevda müəllimə arxadan mənə baxıb başı ilə “bacararsan” işarəsi verdi.
Və mən bacardım.
Sinif yoldaşlarım da yavaş-yavaş mənə başqa cür baxmağa başladı. Əvvəl lağ edənlər indi dəftərimi istəyirdi. Riyaziyyatdan zəif olanlara kömək edirdim, ədəbiyyat dərsində fikrimi deyirdim. Amma içimdəki qorxu tam getməmişdi. Hələ də özümü sübut etməli olduğumu hiss edirdim.
On birinci sinif başlayanda evdə vəziyyət daha da çətinləşdi. Atamın işi azaldı, anamın tikiş sifarişləri də əvvəlki kimi deyildi. Universitetə hazırlaşmaq üçün kursa getmək istəyirdim, amma pulumuz yox idi. Bunu deməyə də utanırdım.
Bir axşam atam süfrədə sakitcə dedi:
“Aytən, bəlkə bir il gözləyəsən? İşləyərik, pul yığarıq, sonra hazırlaşarsan.”
Anam dərhal dedi:
“Yox. Qız bu il imtahan verəcək.”
Atam başını aşağı saldı.
“Mən də istəyirəm, amma necə?”
O an ürəyim parçalandı. Atamın istəmədiyi üçün yox, bacarmadığı üçün belə dediyini başa düşürdüm. Onun gözlərində utanmaq vardı. Mən ilk dəfə atamın da kasıblıqdan utandığını gördüm.
Həmin gecə yata bilmədim. Özümə dedim ki, mən mütləq qəbul olmalıyam. Sadəcə özüm üçün yox, anam üçün, atam üçün, bacım üçün. Evimizdə illərlə yığılan o ağır susqunluq üçün.
Hazırlığa getmədim. Kitabxanadan kitablar götürdüm, internetdən dərslərə baxdım, Sevda müəllimə mənə əlavə tapşırıqlar verdi. Bəzən məktəbdən sonra onun yanında qalırdım. O mənim yazılarımı yoxlayırdı, səhvlərimi izah edirdi, motivasiyam düşəndə deyirdi:
“Aytən, sən bu həyatdan çıxış yolunu oxumaqla tapacaqsan. Dayanma.”
Amma hamı belə düşünmürdü.
Qohumlardan biri anamın yanında demişdi:
“Qız uşağıdır da, bu qədər əziyyət nəyə lazımdır? Sabah ailə quracaq.”
Mən bunu eşitdim. O an içimdə elə bir qəzəb yarandı ki, bütün gecəni dərs oxudum. Çünki mənim arzularımın kiminsə dar düşüncəsinə sığmasını istəmirdim. Mən sadəcə “qız uşağı” deyildim. Mən insan idim. Mənim də gələcəyim, bacarığım, istəyim vardı.
İmtahan günü gəldi. Səhər anam mənə çay süzdü, amma özü içmədi. Atam məni imtahan binasına apardı. Yol boyu çox danışmadıq. Maşından düşəndə cibindən kiçik bir kağız çıxarıb mənə verdi. İçində dua yazılmışdı.
Dedi:
“Qızım, nəticə nə olur olsun, mən səninlə fəxr edirəm.”
Mən o an ağlamamaq üçün özümü zorla saxladım. Çünki atam bunu ilk dəfə deyirdi.
İmtahan çox çətin keçdi. Çıxanda ayaqlarım əsirdi. Nə yaxşı yazdığımı bilirdim, nə pis. Evə gələndə anam qapıda gözləyirdi. Heç nə soruşmadı. Sadəcə qucaqladı.
Nəticələrin çıxdığı gün evdə hamı susmuşdu. Kompüteri açmağa əlim gəlmirdi. Bacım yanımda dayanmışdı. Anam dua edirdi. Atam çöldə siqaret çəkirdi, amma pəncərədən görünürdü ki, özü də gözləyir.
Nəticəni açdım.
Qəbul olmuşdum.
Bir neçə saniyə heç nə başa düşmədim. Sonra anamın ağlamaq səsi gəldi. Bacım qışqırdı. Atam içəri girdi, ekrana baxdı, sonra mənə yaxınlaşıb başımı sinəsinə sıxdı.
O gün bizim evdə ilk dəfə kasıblıq yox, ümid danışırdı.
Universitetə başladığım ilk gün yenə qorxdum. Böyük bina, fərqli insanlar, daha imkanlı tələbələr, bahalı telefonlar, gözəl geyimlər… İçimdəki köhnə Aytən yenə başını qaldırdı. Yenə sonuncu partada oturmaq istədim.
Amma sonra Sevda müəllimənin sözünü xatırladım:
“Özünü gizlətmə.”
Mən ön sıraya keçib oturdum.
Universitet illəri də asan olmadı. Dərsdən sonra işlədim, bəzən avtobus pulunu qənaət etmək üçün piyada getdim, bəzən kitab almağa pulum çatmadı. Amma artıq utanmırdım. Çünki başa düşmüşdüm ki, mənim mübarizəm mənim ayıbım deyil, gücümdür.
İndi o illərə baxanda ən çox sonuncu partadakı o qızı xatırlayıram. Başını aşağı salan, köhnə ayaqqabısına görə ağlayan, səsini çıxarmağa qorxan qızı. Kaş ona deyə biləydim ki, bir gün sən öz ayaqların üstündə dayanacaqsan. Bir gün anan səninlə fəxr edəcək. Bir gün atan səni universitetin qabağında gözləyib gözləri dolacaq.
Və ən əsası, bir gün sən özündən utanmayacaqsan.
Məktəb və universitet təkcə dərs, imtahan, qiymət deyil. Bəzən insan orada öz səsini tapır. Bəzən bir müəllimin dediyi bir cümlə, bir ailənin bütün taleyinə işıq salır. Bəzən sonuncu partada oturan uşaq, həyatın ön sırasına keçmək üçün sadəcə bir nəfərin ona inanmasına ehtiyac duyur.
Mənim o nəfərim Sevda müəllimə oldu.
İndi harada çətinlik çəkən, özünə inanmayan bir şagird görsəm, ona eyni şeyi demək istəyirəm:
Özünü gizlətmə.
Çünki sənin kasıb çantan, köhnə ayaqqabın, səssizliyin, qorxuların sənin sonun deyil.
Bəlkə də hamısı sənin hekayənin başlanğıcıdır.