Mən həmin şirkətdə altı il işlədim. Altı il az vaxt deyil. İnsan altı ildə iş yerinin qapısının səsini, kompüterin açılma vaxtını, çay aparatının xırda nasazlığını, müdirin otaqdan çıxanda üzündəki ifadədən günün necə keçəcəyini belə öyrənir.
Əvvəl ora böyük ümidlərlə girmişdim. Gənc idim, ailə yeni qurmuşdum, kreditim vardı, evə sabit pul aparmaq istəyirdim. İş tapanda elə sevindim ki, birinci gün kostyumumu gecədən ütüləyib stulun üstünə qoymuşdum. Səhər güzgünün qabağında özümə baxıb demişdim:
“Kamran, bundan sonra hər şey yaxşı olacaq.”
İlk aylar doğrudan da yaxşı idi. Hər şeyi öyrənməyə çalışırdım. Kim nə desə, “baş üstə” deyirdim. Əlavə iş qalanda qalırdım, şənbə çağıranda gedirdim, nahar fasiləsində belə hesabat düzəldirdim. Elə bilirdim, çox işləsəm, mütləq qiymətimi biləcəklər.
Amma iş yerlərində hər zaman ən çox çalışan adam ən çox qiymət görmür.
Bəzən ən çox çalışan adam sadəcə ən çox yüklənən adam olur.
Bizim şöbə müdiri Rauf müəllim idi. Kənardan sakit görünürdü, amma içində adamı yoran bir soyuqluq vardı. Sən səhv edəndə hamının yanında deyirdi, yaxşı iş görəndə isə susurdu. Əgər nəsə düz alınırdısa, bu onun idarəçiliyinin nəticəsi idi. Əgər problem çıxırdısa, günah mütləq bizdən birində olurdu.
Əvvəl bunu işin bir hissəsi sayırdım. Öz-özümə deyirdim ki, hər yerdə belədir. Kişi dözməlidir. Evdə körpə uşağım vardı, həyat yoldaşım işləmir, anamın da dərman xərcləri var idi. Mənim inciməyə, küsüb getməyə haqqım yox idi.
Ən azı mən belə düşünürdüm.
İllər keçdikcə işim artdı, amma maaşım çox az dəyişdi. Yeni gələn işçilərə öyrətdiyim işi bəzən məndən daha yüksək maaşla verirdilər. Mən isə susurdum. Çünki qorxurdum. İşimi itirməkdən, evə pulu gec aparmaqdan, uşağın bağça pulunu ödəyə bilməməkdən qorxurdum.
Bir dəfə maaş artımı barədə Rauf müəllimlə danışmağa getdim. Otağına girəndə ürəyim elə döyünürdü ki, sanki cinayət etmişdim. Sakitcə dedim:
“Rauf müəllim, altı ildir buradayam. İş yüküm də artıb. Maaş məsələsinə baxmaq mümkün olar?”
O, kresloda arxaya söykənib gülümsədi. O gülüşü heç vaxt unutmadım.
“Kamran, hamı çətinlik çəkir. Sən də bir az səbirli ol. Onsuz da bazarda iş yoxdur.”
Bu cümlə təkcə cavab deyildi. Bu, mənim qorxuma vurulan möhür idi.
“Bazarda iş yoxdur.”
O gündən sonra bu söz beynimdə qaldı. Hər dəfə yorulanda, haqsızlıq görəndə, gecə saat doqquza qədər ofisdə qalanda öz-özümə deyirdim:
“Döz, Kamran. Bazarda iş yoxdur.”
Beləcə insan özünü az-az inandırır ki, layiq olmadığı yerdə qalmaq məcburiyyətindədir.
Ofisdə hamı bir-birinə bənzəməyə başlamışdı. Səhər hamı yorğun gəlirdi, axşam hamı susqun gedirdi. Çay fasiləsində əvvəl zarafat edən insanlar indi daha çox işdən şikayət edirdi. Amma hamı şikayət edib yenə kompüterinin qabağına qayıdırdı.
Çünki hamının evdə gözləyəni vardı.
Mənim ən yaxın iş yoldaşım Elşən idi. O da mənim kimi illərdir şirkətdə idi. Çox sakit, təmiz adam idi. Heç kimlə işi olmazdı. Bir gün onu hamının yanında danladılar. Halbuki səhv onun deyildi. Sistem gec işləmişdi, məlumatlar vaxtında düşməmişdi. Amma Rauf müəllim iclasda dedi:
“Elşən məsuliyyətsizlik edib.”
Elşənin üzü ağardı. Heç nə demədi. İclasdan sonra siqaret çəkməyə çıxdıq. O, uzun müddət susdu. Sonra dedi:
“Kamran, adam burada işləyə-işləyə özünə hörmətini itirir.”
Mən o vaxt bu cümləni çox dərindən hiss etdim. Çünki mən də eyni şeyi yaşayırdım. Sadəcə adını qoya bilmirdim.
İş yeri insanı təkcə fiziki yormur. Bəzən insanı içindən yeyir. Hər gün dəyərsiz hiss etmək, hər gün səsinin eşidilmədiyini görmək, hər gün öz haqqını istəməyə qorxmaq adamın belini əyir. Bir də baxırsan ki, artıq əvvəlki sən deyilsən. Evdə də əsəbisən, uşağınla da hövsələsiz danışırsan, həyat yoldaşının adi sualına belə sərt cavab verirsən.
Mən də belə olmuşdum.
Bir axşam evə gələndə qızım Leyla mənə rəsm göstərdi. Beş yaşında idi. Kağızda üç nəfər çəkmişdi: özü, anası və mən. Amma mənim üzümü gülümsəyən yox, qaşqabaqlı çəkmişdi.
Soruşdum:
“Qızım, ata niyə belə əsəbidir?”
O çox sadə cavab verdi:
“Sən həmişə belə gəlirsən.”
Bu söz məni işdə eşitdiyim bütün sözlərdən çox incitdi.
Mən başa düşdüm ki, işdə udduğum bütün haqsızlıqları evə gətirirəm. Orada susduğum qəzəbi evdə sevdiyim insanlara yaşadıram. Rauf müəllimə deyə bilmədiyim sözləri bəzən həyat yoldaşıma sərt baxışla, qızıma səbirsizliklə çıxarıram.
Həmin gecə yata bilmədim.
Səhər işə gedəndə ofisin qapısında bir neçə saniyə dayandım. İçəri girmək istəmirdim. Adam bəzən işlədiyi yerə yox, sanki cəza çəkdiyi yerə gedir. Amma yenə girdim. Kompüterimi açdım, eyni fayllar, eyni maillər, eyni təcili tapşırıqlar.
Günorta Elşən mənə yaxınlaşıb dedi:
“Mən ərizə yazmışam.”
Təəccübləndim.
“Hara gedirsən?”
“Bilmirəm,” dedi. “Amma burada qalanda da hara getdiyimi bilmirəm.”
O gün Elşənin masası yığışdırıldı. Hamı sakitcə baxdı. Heç kim çox danışmadı. Rauf müəllim isə sadəcə dedi:
“Hər kəsin yeri dolur.”
Bu cümlə məni içimdən silkələdi. Altı il işləyən adamın arxasınca deyilən söz bu idi:
“Hər kəsin yeri dolur.”
O an başa düşdüm ki, mən burada öz canımı qoysam da, bu sistem məni insan kimi yox, yer kimi görür. Masa, stul, işçi nömrəsi, maaş kartı. Mən getsəm, başqa biri gələcək. Bəs mən özümü itirsəm, yerimə kim gələcək?
Bir neçə həftə özümlə mübarizə apardım. CV hazırladım. Gecələr hamı yatandan sonra iş elanlarına baxdım. Bir neçə yerə göndərdim. Əvvəl cavab gəlmədi. Yenə qorxdum. Dedim, bəlkə doğrudan da bazarda iş yoxdur. Bəlkə mən çox şey istəyirəm. Bəlkə elə burası mənim payımdır.
Sonra bir şirkətdən zəng gəldi. Müsahibəyə çağırdılar. Getdim. Əllərim əsirdi, amma danışdım. İlk dəfə öz təcrübəmi qorxa-qorxa yox, normal izah etdim. Dedim ki, altı ildir bu sahədə işləyirəm, prosesləri bilirəm, komanda idarə etmişəm, hesabatlar hazırlamışam.
Müsahibənin sonunda direktor dedi:
“Kamran bəy, siz özünüzü çox aşağı qiymətləndirirsiniz. Təcrübəniz yaxşıdır.”
Bu cümlə mənə qəribə gəldi. Çünki illərdir ilk dəfə kimsə mənə dəyərimi xatırladırdı.
Bir həftə sonra təklif aldım. Maaş daha yaxşı idi, iş saatı daha normal idi, ən əsası, müsahibədə mənimlə insan kimi danışmışdılar.
Ərizəni yazdığım gün səhər ofisə tez getdim. Hamıdan əvvəl gəldim. Masamın üstündə illərdir yığılan kağızlara baxdım. Köhnə qeyd dəftərlərim, qələm qabım, qızımın çəkdiyi balaca rəsm, çay fincanım…
Bu masa mənim altı ilimi görmüşdü. Yorğunluğumu, qorxumu, susqunluğumu, içimdə boğduğum sözləri.
Ərizəni çap etdim və masanın üstünə qoydum.
Rauf müəllim gələndə otağına girdim. Sakit idim. Əvvəlki kimi əlim titrəmirdi.
Dedim:
“Mən işdən ayrılmaq istəyirəm.”
O əvvəl güldü. Elə bildi zarafat edirəm. Sonra ərizəni görəndə üzü dəyişdi.
“Hara gedirsən?”
Dedim:
“Başqa işə.”
Bir az susdu. Sonra dedi:
“Kamran, tələsmə. Danışarıq. Maaş məsələsinə baxarıq.”
Altı il gözlədiyim cümlə idi bu. Amma artıq gec idi.
Mən də sakitcə dedim:
“Rauf müəllim, məsələ təkcə maaş deyil.”
O anlamadı. Bəlkə də anlamaq istəmədi. Çünki bəzi rəhbərlər elə bilir ki, insan yalnız pul üçün gedir. Halbuki insan bəzən hörmət üçün gedir. Sakitlik üçün gedir. Evə əsəbi ata kimi yox, normal insan kimi qayıtmaq üçün gedir.
Son iş günümdə masamı yığışdıranda içimdə həm qorxu vardı, həm də rahatlıq. Hələ qarşıda nə olacağını bilmirdim. Yeni iş necə olacaq, bacaracağammı, uyğunlaşacağammı, heç nə dəqiq deyildi. Amma bir şey dəqiq idi: mən artıq hər səhər özümü əzərək o qapıdan girməyəcəkdim.
Evdə qızım məni görəndə dedi:
“Ata, bu gün tez gəlmisən.”
Onu qucaqladım.
Dedim:
“Bundan sonra daha çox tez gəlməyə çalışacağam.”
O güldü. Mən də güldüm. Uzun müddətdən sonra ilk dəfə evə işin ağırlığını yox, özümü gətirmişdim.
İndi yeni işimdə də problemlər olur. Heç bir yer ideal deyil. Amma artıq bir şeyi bilirəm: iş insanın həyatının bir hissəsidir, bütün şəxsiyyəti deyil. Maaş vacibdir, amma özünə hörmət də vacibdir. Rəhbər vacibdir, amma insanın evdəki uşağının gözündə necə göründüyü daha vacibdir.
Mən masamın üstündə qalan o ərizəni heç vaxt unutmayacağam.
Çünki o kağız sadəcə işdən çıxmaq üçün yazılmamışdı.
O kağız mənim özümə qayıtmağım idi.