Atam çox danışan adam deyildi. Evdə həmişə sakit gəzərdi. Səhər tezdən durardı, heç kimi oyatmadan çayını içər, köhnə pencəyini geyinər, işə gedərdi. Axşam da yorğun qayıdardı. Ayaqqabısını qapının yanında çıxarıb bir az susar, sonra əl-üzünü yuyub süfrəyə oturardı.
Uşaq vaxtı onun bu susqunluğunu soyuqluq kimi başa düşürdüm. Elə bilirdim, atam bizi çox da sevmir. Çünki heç vaxt “səni sevirəm” demirdi. Heç vaxt məni qucaqlayıb uzun-uzadı danışmırdı. Məktəbdə yaxşı qiymət alanda anam sevinirdi, atam isə sadəcə başını tərpədib deyirdi:
“Yaxşı oxu. Adam ol.”
O vaxt bu söz mənə ağır gəlirdi. Elə bilirdim, nə etsəm də, atam razı qalmır. Elə bilirdim, məni tərifləməyi bacarmır.
Sonra böyüdüm. Yeniyetməlik başladı. Atamla aramız daha da soyudu. Mən özümü artıq böyük sayırdım, o isə hələ də mənə uşaq kimi baxırdı. Gec evə gələndə əsəbiləşirdi, pul istəyəndə soruşurdu hara xərcləyəcəksən, dostlarımla harasa getmək istəyəndə min dəfə tapşırırdı.
Mən də bezirdim.
Bir dəfə ona dedim:
“Sən məni heç başa düşmürsən.”
Atam o vaxt heç nə demədi. Sadəcə baxdı. İndi o baxışı xatırlayıram. İçində həm yorğunluq vardı, həm də qırğınlıq. Amma o vaxt mən bunu görmədim. Gördüyüm tək şey öz əsəbim idi.
Atam fəhlə işləyirdi. Bəzən tikintidə, bəzən anbarda, bəzən də kim harda iş tapırdısa, orada. Əlləri həmişə çat-çat idi. Yayda gün yandırırdı, qışda soyuq. Amma heç vaxt şikayət etmirdi. “Yoruldum” dediyini xatırlamıram. Sadəcə axşam evə gələndə bir az divana söykənib gözlərini yumurdu.
Anam deyirdi:
“Atanın qədrini bil. O sizi saxlamaq üçün özünü unudub.”
Mən isə gənc idim. Belə sözlər mənə adi gəlirdi. Düşünürdüm ki, ata elə bunu etməlidir də. Evə pul gətirmək onun borcudur. Bizə baxmaq onun vəzifəsidir.
İnsan bəzi həqiqətləri çox gec anlayır.
Universitetə qəbul olanda sevindim, amma bir az da qorxdum. Çünki Bakıda oxuyacaqdım. Kirayə, yol pulu, yemək, kitablar, hamısı pul idi. Evdə isə vəziyyət yaxşı deyildi. Mən düşündüm ki, bəlkə işləyim, oxumağı sonraya saxlayım. Atam bunu eşidəndə ilk dəfə sərt danışdı.
“Oxuyacaqsan. Qalanı mənlikdir.”
Dedim:
“Ata, pul hardandır?”
O əsəbiləşdi:
“Sən onu düşünmə.”
Və mən oxumağa getdim.
Bakıda ilk aylar çətin keçdi. Kirayə ev soyuq idi, yemək çox vaxt makaron olurdu, cibimdə pul az qalırdı. Amma hər ay atam pul göndərirdi. Bəzən az, bəzən çox. Mən zəng edəndə “özün necəsən?” soruşurdum. O da həmişə eyni cavabı verirdi:
“Yaxşıyam. Sən dərsini oxu.”
Sonradan öyrəndim ki, o “yaxşıyam” dediyi günlərin çoxunda özü nahar etmirmiş. İşdə çayla çörək yeyib keçinirmiş ki, mənə pul göndərə bilsin. Köhnə ayaqqabısını dəyişməyibmiş ki, mən kitab ala bilim. Hətta bir dəfə xəstə olduğu halda işə gedibmiş, çünki həmin həftə mən kirayə pulunu gözləyirdim.
Mən bunları biləndə artıq çox gec idi.
Atamın bir köhnə saatı vardı. Qara kəmərli, cızılmış şüşəli, sadə bir saat. Həmişə qolunda olurdu. Uşaq vaxtı o saat mənə çox maraqlı gəlirdi. Səsi də vardı. Gecə ev səssiz olanda onun “tik-tak” səsi eşidilirdi.
Bir dəfə uşaqkən soruşmuşdum:
“Ata, bu saat niyə həmişə qolundadır?”
Demişdi:
“Bu saat mənə babandan qalıb. Kişi vaxtını bilməlidir.”
O vaxt gülmüşdüm. Mənə çox ciddi gəlmişdi bu söz. Amma atam üçün o saat sadəcə saat deyildi. Atasından qalan yeganə xatirə idi. Hər dəfə ona baxanda bəlkə də öz atasını, uşaqlığını, keçmişini xatırlayırdı.
Universitetin üçüncü kursunda oxuyanda bir gün evdən zəng gəldi. Anamın səsi titrəyirdi.
“Atan xəstəxanadadır.”
O an içimdə nə isə qopdu. Tələsik avtobusa minib rayona getdim. Xəstəxanaya çatanda atam palatada uzanmışdı. Üzü solğun idi. İlk dəfə onu zəif gördüm. Mənim gözümün qabağında həmişə dağ kimi duran adam birdən balacalaşmışdı.
Yanına yaxınlaşdım.
“Ata, necəsən?”
Gülümsəməyə çalışdı.
“Yaxşıyam. Sən dərslərdən qalma.”
O vəziyyətdə belə mənim dərsimi düşünürdü.
Bir neçə gün yanında qaldım. İlk dəfə atamla uzun-uzadı danışmaq istədim, amma söz tapa bilmədim. Aramızda illərlə yığılan susqunluq vardı. Mən ona demək istəyirdim ki, səni başa düşməmişəm. Demək istəyirdim ki, bağışla. Demək istəyirdim ki, mənim üçün etdiklərini indi anlayıram.
Amma yenə də dilim gəlmədi.
Atalar da qəribə olur. Uşaqlara sevgilərini çox vaxt sözlə yox, əziyyətlə göstərirlər. Amma uşaqlar bunu gec anlayır. Çünki uşaq sevginin qucaq, söz, gülüş olduğunu düşünür. Atanın sevgisi isə bəzən səhər saat altıda işə getməkdir. Bəzən cibindəki son pulu övladına göndərməkdir. Bəzən öz ağrısını gizlədib “yaxşıyam” deməkdir.
Atam xəstəxanadan çıxdı, amma əvvəlki kimi olmadı. Daha az işləyirdi, daha tez yorulurdu. Mən universiteti bitirdim, iş tapdım. İlk maaşımı alanda ona köynək aldım. Evə gedib verdim. O köynəyə baxdı, sonra mənə baxdı.
“Özünə saxlayaydın pulu,” dedi.
Amma gözləri dolmuşdu. Həmin gün ilk dəfə atamın kövrəldiyini gördüm. Mən də gülümsədim, amma içimdə qəribə bir ağrı vardı. Çünki illərlə ondan aldığım fədakarlığın yanında mənim aldığım bir köynək çox kiçik görünürdü.
Bir neçə il sonra atamı itirdik.
O gün evimizin həyəti adamla dolu idi. Hamı atamdan danışırdı. Kimi deyirdi, çox zəhmətkeş adam idi. Kimi deyirdi, heç kimin haqqına girmədi. Kimi deyirdi, sakit idi, amma ürəyi təmiz idi.
Mən isə otaqda onun köhnə saatına baxırdım.
Saat stolun üstündə idi. Qolundan çıxarılmışdı. İlk dəfə o saat atamsız görünürdü. Əlimə götürdüm. Şüşəsi cızılmışdı, kəməri köhnəlmişdi, amma hələ də işləyirdi. Tik-tak səsi gəlirdi.
O səs mənə atamın bütün həyatını xatırlatdı.
Səssiz, davamlı, yorğun, amma dayanmadan.
Atam da o saat kimi idi. Özünü göstərməzdi, amma hər şeyi vaxtında etməyə çalışardı. Evə çörək gətirərdi, pulu çatdırardı, bizi qoruyardı, dərdini içində saxlayardı. Biz isə çox vaxt onun necə işlədiyini yox, sadəcə evə nə gətirdiyini görərdik.
İndi o saat məndədir. Hər gün taxmıram. Qorxuram köhnədir, xarab olar. Amma bəzən çıxarıb qulağıma yaxınlaşdırıram. Tik-tak səsini eşidəndə elə bilirəm atam yenə evdədir. Sanki indicə qapı açılacaq, içəri girib ayaqqabısını çıxaracaq, əl-üzünü yuyub süfrəyə oturacaq.
Bəzən insan atasını itirəndən sonra onun nə qədər böyük yer tutduğunu anlayır. Sağlığında susqun görünən adam, yoxluğunda evin bütün səsini aparır.
Kaş bir dəfə ona deyəydim:
“Ata, mən səni başa düşürəm.”
Kaş bir dəfə onu qucaqlayıb deyəydim:
“Çox əziyyət çəkdin.”
Kaş bir dəfə o köhnə əllərindən tutub deyəydim:
“Mən səninlə fəxr edirəm.”
Amma demədim.
İndi bu sözləri onun saatına deyirəm. Bəlkə hardasa eşidir. Bəlkə ata ürəyi elədir, gecikmiş sözləri də bağışlayır.
Atamın köhnə saatı hələ də işləyir.
Mənə hər gün bir şeyi xatırladır:
Vaxt gedir.
Sevdiklərimiz yanımızdaykən deməli olduğumuz sözləri sabaha saxlamaq olmaz.
Çünki bir gün saat işləsə də, onu taxan adam artıq olmur.