Anam rəhmətə gedəndən sonra evimizdə qəribə bir səssizlik qaldı. Əvvəllər o evin hər küncündə onun səsi vardı. Mətbəxdə qaşığın stəkana dəyməsi, səhər tezdən çaydanın fit səsi, həyətə su səpməsi, eyvandan qonşuya “ay Zəhra xala, necəsən?” deməsi…
Anam gedəndən sonra bunların hamısı birdən dayandı.
Ev eyni ev idi. Divarlar həmin divarlar idi. Pəncərənin qabağındakı dibçəklər yerində idi. Amma evin içindən can çəkilmişdi sanki. Biz üç bacı-qardaş bir neçə gün evdə qaldıq. Qohumlar gəldi-getdi, başsağlığı verdilər, Quran oxundu, süfrələr açıldı, qablar yığıldı. Amma hamı dağılandan sonra əsl boşluq başladı.
Atam həyatda deyildi. Onu biz uşaq olanda itirmişdik. Anam bizi tək böyütmüşdü. Bütün ömrünü bizə vermişdi. Özünə bir don alanda belə əvvəl bizim məktəb xərclərimizi düşünərdi. Bir dəfə də olsun “yoruldum” demədi. Amma indi başa düşürəm ki, ən çox yorulan adamlar bəzən ən az danışan adamlardır.
Anamın qırxı çıxmamış evdəki əşyaları yığışdırmağa ürəyimiz gəlmirdi. Onun şalı hələ də kreslonun üstündə idi. Eynəyi pəncərənin qabağında qalmışdı. Namaz xalçası otağın küncündə bükülü dayanırdı. Hər şeyə toxunanda elə bilirdim, anamın səsini eşidəcəyəm:
“Ay qızım, onu ora qoyma, sonra tapmayacağam.”
Bir gün bacım dedi ki, sandığı açmaq lazımdır. Anamın köhnə taxta sandığı vardı. Həmişə yataq otağında, pəncərənin yanında dayanardı. Uşaq vaxtı onun içində nə olduğunu çox maraqlanardıq. Anam isə deyərdi:
“Orada köhnə şeylər var. Sizlik deyil.”
Biz də elə bilirdik, yəqin cehizdən qalan parçalar, köhnə şəkillər, bir neçə dəsmal, bəlkə də babamızdan qalan nəsə var.
Sandığın açarı anamın kiçik pul kisəsində idi. Bacım açarı gətirdi. Mən sandığın qarşısında diz çökdüm. Əlimi kilidə uzadanda barmaqlarım titrədi. Çünki o sandığı açmaq mənə anamın gizli qalmış bir otağına girmək kimi gəlirdi.
Sandıq açılan kimi içindən köhnə naftalin qoxusu gəldi. Anamın qoxusu da vardı sanki. O qoxu insanı bir anda uşaqlığa aparır. Bayram səhərlərinə, ütülü paltarlara, anamın yorğan-döşək havalandırdığı günlərə.
İçində səliqə ilə yığılmış yaylıqlar, köhnə albomlar, bir neçə uşaq paltarı vardı. Mənim körpə vaxtı geyindiyim balaca jaket də orada idi. Onu əlimə alanda ağladım. Anam bu paltarı neçə il saxlamışdı. Bəlkə hər dəfə baxanda bizim balaca vaxtımızı xatırlayırdı.
Bacım albomları çıxardı. Qardaşım səssizcə oturub baxırdı. Heç kim çox danışmırdı. Hər kəsin içində başqa bir ağrı vardı.
Sandığın dibində saralmış bir zərf gördüm. Üstündə anamın xətti ilə yazılmışdı:
“Uşaqlarım böyüyəndə oxusun.”
O an otaqda hava dəyişdi. Elə bil hamımız nəfəsimizi saxladıq. Bacım mənə baxdı. Qardaşımın rəngi ağardı.
Dedim:
“Açaqmı?”
Heç kim cavab vermədi. Amma hamımız bilirdik ki, açacağıq.
Zərfi ehtiyatla açdım. İçində dörd səhifəlik məktub vardı. Kağız saralmışdı, bəzi yerlərində mürəkkəb yayılmışdı. Yəqin anam yazanda ağlamışdı.
Məktub belə başlayırdı:
“Mənim balalarım, əgər bu məktubu oxuyursunuzsa, deməli mən sizə bəzi şeyləri sağlığımda deyə bilməmişəm…”
Bu cümləni oxuyan kimi bacım hönkürdü. Mən davam edə bilmədim. Məktubu qardaşıma uzatdım. O da oxuya bilmədi. Bir neçə dəqiqə sakit oturduq. Sonra özümü topladım və oxumağa başladım.
Anam yazırdı ki, atamızın ölümü bizim bildiyimiz kimi ani qəza olmayıb. Atam bir müddət əvvəl ağır borca düşübmüş. İş ortaqları onu aldadıbmış, adına sənədlər imzaladıblar, sonra da hər şey onun üstünə qalıb. O isə bunu bizdən gizlədib. Anamla gecələr dava edirmişlər, amma biz eşitməyək deyə səslərini boğurlarmış.
Mən uşaq vaxtı bəzən gecə anamın mətbəxdə ağladığını eşidirdim. Elə bilirdim, atamla adi ailə söhbətidir. Sən demə, o gecələr bizim ev dağılmamaq üçün dirənirmiş.
Anam yazırdı ki, atam son günlər çox susqun olub. Bir gün evdən çıxıb və bir daha qayıtmayıb. Rəsmi olaraq qəza deyilib, amma anam bilirmiş ki, atam o yükü daşıya bilməyib. Bunu bizə deməyib. Çünki istəməyib ki, biz atamızı zəif, borclu, məğlub bir adam kimi xatırlayaq.
O yazırdı:
“Atanız pis adam deyildi. Sadəcə həyat onu elə sıxdı ki, nəfəs ala bilmədi. Mən istəmədim siz atanızdan inciyəsiniz. İstədim onu sizi sevən, amma tez gedən ata kimi xatırlayasınız.”
Bu sözlər içimə bıçaq kimi batdı.
Mən illərlə atamı sadəcə “qəza qurbanı” kimi bilmişdim. Onun haqqında xatirələrim az idi. Daha çox anamın danışdıqları ilə tanımışdım. Anam həmişə deyirdi:
“Atanız sizi çox istəyirdi.”
Mən də bəzən içimdə küsürdüm. Düşünürdüm ki, əgər çox istəyirdisə, niyə bizi belə tez tərk etdi? Uşaq ağlımla taleyə yox, atama küsürdüm.
Sən demə, anam mənim o küskünlüyümü hiss edirmiş.
Məktubda bir yerdə yazmışdı:
“Sevda, bilirəm sən atanı az xatırladığın üçün içində ona qarşı həm sevgi, həm inciklik daşıyırsan. Amma qızım, heç kim atasının bütün dərdini bilmədən onu mühakimə etməsin.”
Mən həmin cümləni oxuyanda daha dayana bilmədim. Məktubu sinəmə sıxıb ağladım. Çünki anam məni sağlığında da tanıyırmış, yoxluğunda da.
Məktubun davamında anam öz həyatından yazmışdı. Atamdan sonra qohumların bəzisi kömək edib, bəzisi isə söz atıb. “Üç uşağı tək necə böyüdəcəksən?”, “gəncsən, yenidən ailə qur”, “uşaqları ata evinə göndər” deyənlər olub. Anam isə heç birimizdən ayrılmayıb.
O yazmışdı:
“Mən sizə həm ana, həm ata olmağa çalışdım. Bəzən əsəbi oldum, bəzən sərt davrandım, bəzən sizin istədiyinizi ala bilmədim. Amma bilin ki, mən heç vaxt sizi yük kimi görmədim. Siz mənim yaşamaq səbəbim idiniz.”
Bu sözləri oxuyanda anamın bütün həyatı gözümün qabağından keçdi. Səhər tezdən bazara gedib axşam yorğun qayıtması. Qışda əlləri çatlayana qədər paltar yuması. Biz xəstələnəndə səhərə qədər başımızın üstündə oturması. Məktəb pulu çatmayanda qonşudan borc alıb bizdən gizlətməsi.
Biz isə çox vaxt sadəcə deyinirdik.
“Hamının təzə ayaqqabısı var, mənim yoxdur.”
“Niye biz gəzməyə getmirik?”
“Niyə evimiz başqalarının evi kimi deyil?”
Anam həmin sözləri eşidəndə susurdu. İndi başa düşürəm, onun susqunluğu razılaşmaq deyildi. O susqunluq içində qırılmaq idi.
Məktubun son səhifəsində anam bizə bir sirr daha yazmışdı. Atamdan qalan borcun bir hissəsini o illərlə ödəyibmiş. Biz bilməmişik. O, tikiş tikib, evlərə təmizlik etməyə gedib, bazarda tanış qadına kömək edib, amma bizə həmişə deyib ki, “narahat olmayın, hər şey yaxşıdır.”
Hər şey yaxşı deyilmiş.
Anam sadəcə bizi pislikdən qorumaq üçün yaxşı imiş kimi göstərib.
Qardaşım bu hissəni oxuyanda başını əllərinin arasına aldı. O, ailənin ən kiçiyi idi. Anam onu həmişə daha çox qoruyurdu. Qardaşım dedi:
“Mən anamdan bir dəfə pul istəyəndə əsəbiləşmişdim. Demişdim ki, heç nə ala bilmirsən. Allah məni bağışlasın.”
Heç kim ona təsəlli verə bilmədi. Çünki hər birimizin içində oxşar peşmanlıq vardı.
Məktubun sonunda anam yazmışdı:
“Mən sizdən heç nə istəmirəm. Sadəcə bir-birinizdən ayrılmayın. Mən gedəndən sonra bu evin səsi siz olun. Atanızın səhvlərini kinə çevirməyin, mənim əziyyətimi də borc kimi daşımayın. Sadəcə yaxşı insan olun. Bir-birinizə sahib çıxın. Mənim ruhum ancaq onda rahat olar.”
Məktub bitəndə otaqda uzun müddət heç kim danışmadı. Pəncərədən gün işığı düşürdü, sandığın içində anamın köhnə yaylığı görünürdü. Mən o yaylığı götürüb üzümə sıxdım. Hələ də anamın qoxusu vardı.
O gün biz anamı ikinci dəfə itirdik.
Birinci dəfə torpağa tapşıranda itirmişdik. İkinci dəfə isə onun illərlə tək daşıdığı dərdləri oxuyanda. Çünki insan bəzən valideyninin ölümündən sonra onun necə yaşadığını anlayır. Və bu anlayış adamın içini darmadağın edir.
Həmin gündən sonra qardaşımla bacıma baxışım dəyişdi. Əvvəllər aramızda xırda incikliklər, miras söhbətləri, evin kimə qalacağı kimi sözlər vardı. Amma o məktubdan sonra hamısı mənasız göründü. Anam bütün ömrünü bizi bir yerdə saxlamaq üçün vermişdi. Biz onun yoxluğunda bölünsəydik, bu, ona ən böyük haqsızlıq olardı.
Sandığı bağlamadıq. Otağın küncündə açıq qaldı. Elə bil anamın səsi hələ də içindən gəlirdi.
Bir neçə gün sonra atamın məzarına getdik. Mən illər sonra ilk dəfə onun başdaşı qarşısında başqa cür dayandım. Daha küsülü deyildim. Daha suallarım qəzəbli deyildi. Sadəcə içimdə ağır bir kədər vardı.
Dedim:
“Ata, səni başa düşmək üçün çox gec qaldım.”
Külək əsdi. Ağacların yarpaqları tərpəndi. Mən bilmədim o məni eşitdi, ya yox. Amma həmin an içimdə bir düyün açıldı.
Anamın məzarına yaxınlaşıb oturdum. Əlimi torpağa qoydum.
“Ana,” dedim, “sən necə dözmüsən?”
Bu sualın cavabı yox idi. Bəlkə də analar dözmür. Sadəcə uşaqları üçün sınmağa belə vaxt tapmırlar.
İndi anamın sandığı bizim evdə ən qiymətli əşyadır. İçində qızıl yoxdur, pul yoxdur, bahalı nəsə yoxdur. Amma orada bizim ailənin həqiqəti var. Anamın susduğu gecələr, atamın gizli ağrısı, bizim bilmədən yaşadığımız uşaqlıq, hamısı o sandığın içindədir.
Bəzən o məktubu yenidən oxuyuram. Hər dəfə başqa bir cümlə ürəyimə toxunur. Hər dəfə anamı bir az daha çox anlayıram. Və hər dəfə özümə söz verirəm ki, mən onun istədiyi kimi yaşayacağam. Qardaşımdan, bacımdan qopmayacağam. Sevdiklərimin dərdini soruşacağam. Heç kimin susqunluğunu rahatlıq sanmayacağam.
Çünki indi bilirəm:
Hər evin divarları arasında danışılmayan hekayələr var.
Hər ananın sinəsində uşaqlarına demədiyi dərdlər var.
Hər ailənin içində görünməyən bir yük var.
Bizim yükümüz anamın sandığından çıxdı.
Və o gün mən başa düşdüm ki, bəzən ən böyük dram qışqırıqla yaşanmır. Bəzən ən böyük dram illərlə sakitcə çay süzən, paltar yuyan, uşaqlarını məktəbə göndərən bir ananın ürəyində gizlənir.
Anam həyatı boyunca bizə çox şey verdi.
Amma ən böyük dərsi gedəndən sonra verdi:
İnsan sevdiklərinin susqunluğuna diqqətlə baxmalıdır.
Çünki bəzən ən ağır həqiqətlər, ən sakit insanların içində yaşayır.