Muradla eyni məhlədə böyümüşdük. Bizim dostluğumuzun başlanğıcını heç xatırlamıram. Elə bil həmişə var idi. Uşaq vaxtı həyətə düşəndə ilk onu axtarırdım. O da məni görən kimi qışqırardı:
“Orxan, topu götür, hamı aşağıdadır!”
Bizim uşaqlığımız bahalı oyuncaqlarla keçmədi. Bir topumuz vardı, o da hər dəfə kiminsə balkonuna düşəndə ürəyimiz ağzımıza gəlirdi. Yayda günün altında futbol oynayardıq, qışda palçığa bata-bata qaçardıq. Analarımız eyvandan çağırardı, biz isə “beş dəqiqə də” deyib bir saat da oynayardıq.
Murad mənim üçün sadəcə dost deyildi. Qardaş kimi idi. Evimizdə nə bişsə, ona da pay düşürdü. Onlarda nə olsa, mən də yeyirdim. Anam onu öz balası kimi danlayırdı, anası da məni. Bəzən Murad bizdə yatırdı, bəzən mən onlarda. O qədər yaxın idik ki, məhlədə hamı bizi bir yerdə çağırırdı:
“Orxan-Murad, yenə nə oyun çıxarırsınız?”
Murad məndən bir az cəsarətli idi. Mən nəyəsə qorxanda o qabağa düşürdü. Məktəbdə biri mənə sataşanda Murad birinci müdafiə edirdi. Mən dərslərdə ondan yaxşı idim, o isə həyatda məndən daha çevik idi. Biz bir-birimizi tamamlayırdıq.
Bir dəfə beşinci sinifdə oxuyanda məktəbdən qayıdırdıq. Yağış yağırdı. Mənim ayaqqabım cırılmışdı, su içəri dolurdu. Utanırdım. Murad bunu gördü, amma heç nə demədi. Sadəcə öz çantasından bir sellofan çıxarıb dedi:
“Gəl, ayağını buna keçir, evə qədər dözər.”
Mən güldüm, amma içimdə qəribə bir istilik yarandı. Uşaq idik, amma o gün başa düşdüm ki, dostluq böyük sözlər deyil. Dostluq sənin utanmağını görüb, bunu heç kimə hiss etdirmədən yanında dayanmaqdır.
İllər keçdi. Biz böyüdük. Məhlədəki uşaqlar bir-bir dağıldı. Kimisi universitetə getdi, kimisi işləməyə başladı, kimisi başqa rayona köçdü. Mən Bakıya oxumağa gəldim. Murad isə ailəsinə kömək etmək üçün işləməyə başladı. Atası xəstə idi, evin yükü çox idi. O oxumaq istəyirdi, amma imkanı olmadı.
Əvvəl hər gün danışırdıq. Sonra həftədə bir dəfə. Sonra ayda bir. Həyat yavaş-yavaş aramıza məsafə qoydu. Mən universitetdə yeni dostlar tapdım, işə başladım, başqa mühitə düşdüm. Murad isə məhlədə qaldı. O, səhərdən axşama qədər işləyirdi, axşam da yorğun evə qayıdırdı.
Bir gün zəng etdi. Səsi yorğun idi.
“Orxan, sabah rayona gəlirsən? Bir az oturaq.”
Dedim:
“Gələ bilməyəcəyəm, qardaş. İşlər çoxdur.”
O, “baş üstə” dedi. Amma səsində inciklik vardı. Mən bunu hiss etdim, amma özümü elə apardım ki, guya anlamadım.
Sonra bu cür cavablar çoxaldı.
“Gələ bilmirəm.”
“Vaxtım yoxdur.”
“Sonra danışarıq.”
“Bir ara görüşərik.”
Həmin “bir ara” heç gəlmədi.
Murad yavaş-yavaş zəng etməyi də azaltdı. Mən də elə bildim ki, böyüdük, həyat budur. Hər kəs öz yoluna gedir. Amma əslində mən onu itirirdim. Bunu isə çox gec anladım.
Bir dəfə məhləyə getmişdim. Küçədə Muradı gördüm. Əynində iş paltarı vardı, əlləri yağ içində idi. Yəqin maşın təmirindən gəlirdi. Mən isə təzə köynəkdə, əlində telefon, tələsik harasa gedirdim. Bir-birimizi görüb dayandıq.
O gülümsədi.
“Professor, bizi də yada salırsan?”
Bu sözü zarafatla dedi, amma mənə ağır gəldi. Çünki içində həqiqət vardı.
Dedim:
“Əşi, nə danışırsan. Sadəcə işlər çoxdur.”
O başını tərpətdi.
“Hə, başa düşürəm.”
Amma başa düşmürdü. Daha doğrusu, başa düşürdü və buna görə susurdu.
O gün beş dəqiqə danışdıq. Sonra mən getdim. Arxaya dönüb baxanda Murad hələ də yerində dayanmışdı. İndi o anı xatırlayanda düşünürəm ki, bəlkə də o, mənim bir az da qalmağımı gözləyirdi. Bəlkə deyəcək sözü vardı. Bəlkə sadəcə uşaqlıq dostu ilə çay içmək istəyirdi.
Mən isə tələsirdim.
Həmişə tələsirdim.
Bir neçə il belə keçdi. Sosial şəbəkədə bir-birimizin şəkillərinə baxırdıq, bayramlarda qısa mesaj yazırdıq, amma əvvəlki yaxınlıq yox idi. Sonra bir gün anam zəng etdi.
“Murad evlənir. Toya dəvət göndəriblər.”
Telefonu əlimdə tutub bir neçə saniyə susdum. Uşaqlıq dostum evlənirdi və mən bunu ondan yox, anamdan eşidirdim. İçimdə qəribə bir boşluq yarandı. Sanki hansısa haqqımı itirmişdim. Amma əslində o haqqı illər əvvəl özüm buraxmışdım.
Toy günü rayona getdim. Şadlıq sarayının qarşısında dayananda ürəyim sıxıldı. Girişdə Muradın şəkli vardı. Yanında gələcək həyat yoldaşı. Üzü gülürdü. Mən o şəklə baxanda balaca Muradı gördüm. Həyətimizdə top dalınca qaçan, dizləri həmişə yara içində olan, mənim ayaqqabım su buraxanda sellofan tapan Muradı.
Zala girəndə səs-küy, musiqi, qonaqlar, uşaqların qaçışı bir-birinə qarışmışdı. Murad məni uzaqdan gördü. Bir anlıq gözləri böyüdü, sonra gülümsədi. Gəlib məni qucaqladı.
“Gəldin, professor?”
Bu dəfə o söz mənə zarafat kimi yox, uşaqlığımızdan qalan bir səs kimi gəldi.
Dedim:
“Gəlməsəydim, özümü bağışlamazdım.”
O gülümsədi, amma gözlərində nəsə vardı. Sevinc idi, yoxsa qırğınlıq, bilmədim.
Toy başladı. Hamı oynayırdı, gülürdü. Mən masada oturub Murada baxırdım. O, gəlinin əlindən tutub zala girəndə hamı əl çaldı. Mənim isə gözlərim doldu. Çünki həmin an başa düşdüm ki, dostum böyüyüb. Biz artıq o məhlənin uşaqları deyilik. Hərəmiz bir həyatın içindəyik. Amma insanın içində bir yer həmişə uşaqlıqda qalır.
Toyun ortasında Murad yanıma gəldi.
“Çölə çıxaq, bir az hava alaq?”
Çıxdıq. Şadlıq sarayının arxasında sakit bir yer vardı. Musiqinin səsi uzaqdan gəlirdi. Murad siqaret çıxardı, sonra mənə baxıb geri qoydu.
“Gəlin deyir tərgit,” dedi.
Güldük.
Bir neçə saniyə susduq. O susqunluq qəribə idi. Aramızda illərin məsafəsi dayanmışdı.
Sonra Murad dedi:
“Orxan, yadındadır, uşaqlıqda deyirdik ki, böyüyəndə də həmişə bir yerdə olacağıq?”
Başımı aşağı saldım.
“Yadımdadır.”
“Olmadı,” dedi. “Həyat qoymadı, ya biz qoymadıq, bilmirəm.”
Bu cümlə boğazıma ilişdi. Çünki cavabı bilirdim. Həyatın da günahı vardı, amma mənim də günahım az deyildi.
Dedim:
“Murad, mən səni çox boş buraxdım. Bağışla.”
O mənə baxdı. Sanki bunu gözləmirdi.
Dedim:
“Sən zəng edəndə çox vaxt bəhanə gətirdim. Gələ bilərdim, gəlmədim. Vaxt tapa bilərdim, tapmadım. Elə bildim dostluq öz-özünə qalır. Amma qalmazmış.”
Murad uzun müddət susdu. Sonra sakitcə dedi:
“Mən səndən küsməmişdim. Sadəcə bir yerdən sonra adam zəng etməyə utanır. Elə bilir, yük olur.”
Bu söz ürəyimi yandırdı.
Mənim uşaqlıq dostum, mənim qardaş bildiyim adam, mənə yük olduğunu düşünmüşdü.
Dedim:
“Sən heç vaxt yük olmamısan.”
O gülümsədi.
“Bilirəm. Amma insan hiss etməyəndə bilmək də kömək etmir.”
Bu cümlə mənə çox ağır gəldi. Çünki dostluqda ən böyük xəyanət bəzən dava etmək deyil. Bəzən sadəcə yox olmaqdır. Qarşı tərəfi yavaş-yavaş tək qoymaqdır. Onu “sonra danışarıq”ların içində unutmaqdır.
O gecə Muradla çox danışdıq. Atasından danışdı. Xəstəliyi ağırlaşanda çox tək qaldığını dedi. Mənim həmin vaxtlarda Bakıda işlə başımı qatdığımı xatırladım. O mənə zəng etmişdi, mən açmamışdım. Sonra “nə olub?” yazmışdım. O da “heç nə, sonra danışarıq” demişdi.
Sən demə, həmin gün xəstəxanadan çıxırmış.
Mən bunu toy gecəsi öyrəndim.
Adam bəzən dostunun ən ağır günündən xəbərsiz yaşayır və yenə də özünü dost sayır.
Murad mənə bunu üzümə vurmadı. Heç vaxt vurmazdı. Amma mən öz içimdə utandım. Elə utandım ki, söz tapa bilmədim.
Dedim:
“Kaş yanında olaydım.”
O dedi:
“Kaş.”
Tək bir söz dedi, amma o sözün içində illər vardı.
Sonra məni qucaqladı.
“Keçib gedib, Orxan. Amma bundan sonra itmə.”
Bu cümləni eşidəndə gözlərim doldu. Çünki o məni günahlandırmaq əvəzinə, yenə dostluğu xilas etməyə çalışırdı. Bəlkə də əsl dost belə olur. Qırılır, amma qapını tam bağlamır.
Zala qayıdanda Muradın anası məni gördü. Gəlib başımı sığalladı.
“Ay bala, sən də bizim uşaq idin. Niyə belə az görünürsən?”
Bu söz məni lap dağıtdı. Çünki bəzən böyüklərin sadə cümlələri insanın içində gizlətdiyi bütün peşmanlığı açır.
Toyun sonunda Muradla şəkil çəkdirdik. Yan-yana dayandıq. Mən telefonda şəklə baxanda qəribə hiss etdim. İki böyük adam idik. Amma gözlərimizdə hələ də o məhlənin uşaqları vardı. Sadəcə üzümüz yorulmuşdu, həyat bizi bir az dəyişmişdi.
Toydan sonra Bakıya qayıdanda avtobusun pəncərəsindən küçələrə baxırdım. Uşaqlıq dostluğu haqqında çox düşündüm. Biz həmişə elə bilirik ki, əsl dostluq heç vaxt bitmir. Amma əslində dostluq da qayğı istəyir. Zəng istəyir. Görüş istəyir. “Necəsən?” sualının arxasında həqiqi maraq istəyir.
Dostluq “yadımdasan” deməklə yox, yeri gələndə yanında olmaqla yaşayır.
Mən bunu Muradın toyunda başa düşdüm.
İndi biz əvvəlki kimi hər gün görüşmürük. Həyat yenə var, iş yenə var, ailə qayğıları yenə var. Amma artıq aylarla yoxa çıxmıram. Həftədə bir dəfə zəng edirəm. Bəzən sadəcə deyirəm:
“Nə var, nə yox, qardaş?”
O da gülür:
“Sağ ol, professor, yaşayırıq.”
Bəzən gecələr köhnə məhləmizdən danışırıq. Həmin balkonlara düşən topdan, qonşunun bizi danlamasından, yay günlərində küçədə su içdiyimiz krandan. Bu söhbətlər bizi yenidən uşaq etmir, amma içimizdəki uşağı bir az sakitləşdirir.
Muradın indi bir oğlu var. Keçən dəfə mənə şəklini göndərdi. Altına yazmışdı:
“Buna da top almışam. Amma balkona vuranda mən çıxarıram.”
Gülümsədim. Sonra uzun müddət ekrana baxdım.
Həyat belədir. Biz böyüyürük, yollar ayrılır, gündəlik qayğılar dostluğun üstünə toz kimi çökür. Amma bəzi insanlar var ki, onları tamam itirməyə ürəyin razı olmur. Çünki onlar sənin keçmişinin şahididir. Səni kasıb vaxtında, qorxaq vaxtında, uşaq vaxtında, heç kim olmadığın vaxtda tanıyıblar.
Murad məni elə tanıyırdı.
Ona görə də indi dostluğa daha ciddi baxıram. Daha heç kimə “sonra danışarıq” deyib aylarla susmaq istəmirəm. Çünki insanın həyatda dostu çox olmur. Tanışı çox olur, iş yoldaşı çox olur, mesajlaşdığı adam çox olur. Amma sənin cırıq ayaqqabını görüb heç kimə deməyən, səni uşaq vaxtından bilən adam çox olmur.
Belə adamları qorumaq lazımdır.
Uşaqlıq dostumun toyunda mən sadəcə bir dostun evlənməsini görmədim.
Mən itirmək üzrə olduğum bir qardaşlığı gördüm.
Və o gecə özümə söz verdim:
Həyat bizi nə qədər böyütsə də, mən bir daha uşaqlığımın ən təmiz dostluğunu səssizliyə qurban verməyəcəyəm.